تاثیر اصلاح روش‌های آبیاری سطحی سنتی بر بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب باغ‌های انار ارسنجان فارس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار پژوهشی، بخش تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج

2 استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج

3 استاد پژوهشی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران.

10.22034/iwrj.2026.15338.2677
چکیده
برای آبیاری بسیاری از باغ‌های انار کشور از روش‌های آبیاری سطحی با مدیریت سنتی استفاده می‌شود. در این شرایط معمولا آبیاری بی‌برنامه صورت گرفته و بهره‌وری آب در حد مطلوب نیست. به نظر می‌رسید با اصلاح یا تغییر روش‌های آبیاری موجود بتوان اتلاف آب را کاهش و بهره‌وری آب را افزایش داد. بدین منظور در 10 باغ انار در منطقه ارسنجان فارس که تحت آبیاری سطحی سنتی بودند، اصلاحاتی در روش و برنامه آبیاری بخشی از باغ‌ها اعمال گردید (تیمار). در هر باغ، یکی از پنج روش اصلاحی آبیاری شامل آبیاری کرتی اصلاح شده، سطحی نواری، سطحی فارو، بابلر و کم فشار با لوله در کنار روش آبیاری سنتی مورد استفاده قرار گرفت؛ به‌طوری‌که هر یک از روش‌های اصلاحی در دو باغ اجرا شده بود. شاخص‌هایی شامل عملکرد، حجم آب آبیاری، بهره‌وری آب آبیاری، راندمان کاربرد آب، تبخیرتعرق واقعی، بهره‌وری آب واقعی اندازه‌گیری و با مقادیر متناظر آن در باغ‌های شاهد که با روش و مدیریت سنتی قبلی آبیاری می‌شدند با آزمون تی زوجی مقایسه گردید. با برآورد درآمد و هزینه‌های تولید انار در باغ‌ها، سود خالص اقتصادی، نسبت درآمد به هزینه و بهره‌وری اقتصادی آب نیز اندازه‌گیری و مورد مقایسه قرار گرفت. تحلیل‌های اقتصادی در دو حالت بدون در نظر گرفتن ارزش آب (شرایط معمول منطقه) و با در نظر گرفتن ارزش آب انجام شد. نتایج نشان داد که میانگین آب آبیاری در روش‌های آبیاری اصلاحی 11187 مترمکعب در هکتار و در روش سنتی 15854 مترمکعب در هکتار بود. بنابراین، استفاده از روش‌های اصلاحی موجب کاهش حدود 29 درصدی آب آبیاری شد که این کاهش از نظر آماری در سطح 1 درصد معنی‌دار بود. میانگین عملکرد نیز از 18120 کیلوگرم در هکتار در روش سنتی به 21000 کیلوگرم در هکتار در روش‌های اصلاحی افزایش یافت که معادل افزایش 16 درصدی و از نظر آماری در سطح 1 درصد معنی‌دار بود. با این حال، تفاوت بین پنج روش اصلاحی از نظر میزان آب آبیاری و عملکرد محصول در سطح 5 درصد معنی‌دار نبود. بهره‌وری آب آبیاری و راندمان کاربرد آب در مزرعه نیز بترتیب 64 و 40 درصد به طور نسبی افزایش یافت. در شرایط بدون در نظر گرفتن ارزش آب، سود خالص، نسبت درآمد به هزینه و بهره‌وری اقتصادی آب به‌ترتیب 111، 19 و 187 درصد و با در نظر گرفتن ارزش آب بترتیب 258، 29 و 394 درصد افزایش یافت. نتایج نشان می‌دهد که مزیت اصلی اصلاح روش‌های آبیاری سنتی باغ‌های انار در این مطالعه، کاهش قابل توجه آب آبیاری همراه با افزایش عملکرد، سود اقتصادی و بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب بوده است، در حالی که برتری آماری یک روش آبیاری بر سایر روش‌ها اثبات نشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 30 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 27 مهر 1405
  • تاریخ بازنگری 29 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 30 آبان 1405