پژوهش آب ایران

پژوهش آب ایران

ارزیابی تغییرات کاربری اراضی بر ویژگی‌های هیدرولوژیک حوضه و پهنه‌های سیلابی رودخانه (مورد مطالعه: حوضه کشکان در استان لرستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای رشته ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران
2 استادیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران
3 دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران.
چکیده
تغییر کاربری اراضی، یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر پاسخ هیدرولوژیک حوضه نسبت به بارش، ازجمله نرخ نفوذ است. در این پژوهش برای بررسی اثر تغییرات کاربری اراضی بر ویژگی‌های هیدرولوژیک، نقشة کاربری اراضی حوضة کشکان در استان لرستان با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای برای سال‌های 1368 و 1393 استخراج شد؛ سپس برای شبیه‌سازی بارش رواناب با کمک مدل هیدرولوژیکی HEC-HMS ابتدا، پارامترهای لازم برای محاسبة ارتفاع رواناب با مدل منحنی ادارة حفاظت خاک آمریکا (SCS-CN) شامل منحنی و زمان نگهداشت سطحی حوضه برآورد شد. در مرحلة بعدی، نقشة پهنه‌های سیلابی با دورة بازگشت‌های مختلف با مدل هیدرولیکی HEC-Geo-RAS استخراج و مساحت اراضی با کاربری‌های مختلف، که در محدودة پهنه‌های سیلابی قرار گرفته‌ است، در دورة مورد مطالعه، محاسبه شد. نتایج نشان داد تغییرات کاربری در دورة مورد بررسی در حوضه باعث کاهش نرخ نفوذ آب در سطح حوضه شد؛ به‌گونه‌ای ‌که مقدار منحنی محاسبه‌شده در سال 1368 برابر 45 به مقدار 68.4 در سال 1393 افزایش یافت. در همین دوره، مقدار نگهداشت سطحی از 41 میلی‌متر به 24.3 میلی‌متر کاهش یافت که موجب افزایش پتانسیل سیل‌خیزی حوضه شد. همچنین، نتایج مدل هیدرولیکی نشان داد مناطق مسکونی در دورة اخیر (از سال 1378 تا 1396) نسبت به دورة قبل (از سال 1351 تا 1369)، که در دورة بازگشت 50 ساله دچار آبگرفتگی می‌شد، اکنون در دورة بازگشت کوتاه‌مدت 25 ساله، دچار آبگرفتگی شده‌ است. از نتایج این پژوهش به‌عنوان مبنایی برای درک اهمیت نقش پوشش گیاهی در کنترل سیلاب می‌توان استفاده کرد.
کلیدواژه‌ها

  • تاریخ دریافت 21 دی 1399
  • تاریخ بازنگری 05 اردیبهشت 1400
  • تاریخ پذیرش 06 خرداد 1400
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1400