خشک‌شدن دریاچه ارومیه یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های فروپاشی سامانه‌های بوم‎شناختی در مناطق نیمه‌خشک جهان به شمار می‌رود. با وجود تعدد پژوهش‌های انجام‌شده، اغلب مطالعات بر یک یا چند عامل منفرد متمرکز بوده‌اند و چارچوبی تلفیقی برای اولویت‌بندی عوامل و تبیین زنجیره علّی تا ارائه سطح پاسخ‌های سیاستی ارائه نکرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی، اولویت‌بندی و تحلیل ساختاری عوامل مؤثر بر کاهش تراز آب دریاچه ارومیه، از رویکرد تلفیقی AHP–DPSIR بهره گرفت. ابتدا، با مرور نظام‌مند ۱۱۰ مطالعه علمی، عوامل مؤثر استخراج و در قالب هفت معیار و زیرمعیارهای مرتبط دسته‌بندی شدند. سپس، اهمیت نسبی عوامل با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی، مقایسات زوجی و قضاوت گروهی ۳۰ خبره تعیین شد. در ادامه، عوامل اولویت‌دار AHP در قالب مؤلفه‌های نیروی محرک، فشار، وضعیت، اثر و پاسخ سازمان‌دهی شدند تا مسیرهای اثرگذاری و نقاط اهرمی مداخله مشخص شود. نتایج نشان داد که در میان هفت معیار اصلی، توسعه کشاورزی با وزن 499/0 در رتبه نخست قرار دارد؛ پس از آن توسعه سازههای آبی با وزن 244/0 و ضعف مدیریتی با وزن 120/0 قرار گرفتند. معیارهای احداث پل میانگذر، تغییرات اقلیمی، توسعه شهری و فعالیتهای انسانی و چالش‎های حقوقی-قانونی نیز بهترتیب وزنهای 066/0، 034/0 ، 021/0 و 016/0 را به خود اختصاص دادند. تحلیل حساسیت با کاهش 10درصدی وزن توسعه کشاورزی، کاهش وزن آن از 499/0 به 491/0را نشان داد، اما ترتیب رتبهها بدون تغییر باقی ماند. همچنین، مقادیر ناسازگاری کلی گزارششده برای ساختارهای AHP در سطوح مختلف کمتر از 1/0 بود و نشاندهنده پذیرش سازگاری قضاوتهای مقایسهای است. مدل DPSIR نشان داد این نیروهای محرک از طریق تغییر کاربری، کشت آب‌بر، برداشت بیش از ظرفیت و تنظیم جریان رودخانه‌ها، کاهش آورد رودخانه، افت تراز آب در آبخوان‌ها، افزایش شوری دریاچه را تشدید می‌کنند؛ پیامدهایی که تخریب زیستگاه، گردوغبار نمکی و آسیب‌های معیشتی را در پی دارد. بنابراین، کاهش مصرف واقعی آب کشاورزی، کنترل برداشت، تضمین حقابه محیط‌زیستی و حکمرانی یکپارچه حوضه، مهم‌ترین پاسخ‌های سیاستی برای احیای پایدار دریاچه‌اند.